Χαρτοπόντικας

Γραφές κι αναγνώσεις

Καίγοντας βιβλία

Η ιστορία αφορά μια φιγούρα που μοιάζει πολύ στον Γκάνταλφ του Άρχοντα των Δακτυλιδιών: είναι γέρος, σοφός και, πολλοί λένε, μάγος. Η επιρροή του δεν περιορίζεται στον πολυάριθμο κύκλο των μαθητών του αλλά αγγίζει ηγεμόνες κι αυτοκράτορες. Οι άνθρωποι της εκκλησίας τον μισούν και τον φοβούνται αλλά δε τολμούν να τον αγγίξουν. Αυτό σε τίποτα δεν τους εμποδίζει να ζητούν την βοήθειά του. Κι αυτός την παρέχει, όχι από φιλοσοφική ομοφωνία, αλλά από πολύπλοκο και σοφό πολιτικό οραματισμό.

Ο χρόνος είναι παρελθόν: πεντακόσια πενήντα χρόνια πίσω, σε ένα καιρό λίγο πριν την πτώση και την συντριβή, αλλά και συγχρόνως πριν το ξύπνημα και την αναγέννηση.

Κι ο τόπος είναι ελληνικός και γι αυτό μυθικός. Ηρωικός και δοσίλογος, αντάρτης και υποταγμένος.

Βρισκόμαστε στο 1452. Κι η ιστορία αρχίζει από τη στιγμή που ο γέρος αφήνει τον κόσμο πλήρης ημερών κι αφήνει πίσω του ένα και μοναδικό βιβλίο, απόσταγμα ζωής, κόπο και καρπό χρόνων, που πρόκειται να γίνει το ‘μπεστ σελλερ’ του ενός αντιτύπου.

Το βιβλίο δεν είναι αιρετικό. Είναι ειδωλολατρικό. Δεν παρέχει τα συνήθη προβλήματα στους εξασκημένους θεολόγους, αφού τους απορρίπτει συλλήβδην. Και τέλος δεν είναι τυχερό. Γιατί μόλις ο γέρος πεθαίνει, περιέρχεται στην κατοχή της γυναίκας του ηγεμόνα που από άγνοια, φόβο, βλακεία, πολιτικό υπολογισμό -ποιος μπορεί αλήθεια να ξέρει- το παραδίδει στον ορκισμένο εχθρό του.
Κι αυτός με τη σειρά του, όπως ο ίδιος ανερυθρίαστα ομολογεί, το καίει.

Κι έτσι χάνεται για πάντα ένα ανεπανάληπτο μνημείο πνευματικής ανταρτωσύνης και αποκοτιάς, ίσως κι αφέλειας, μα οπωσδήποτε μοναδικής γοητείας. Κι ότι έχει μείνει ως σήμερα για να μπορούμε να το συζητάμε, είναι αποσπάσματα που έσωσαν οι μαθητές κι οι φίλοι από αντιγραφές ή προφορικές καταγραφές…

Ο Γεώργιος Γεμιστός, ο αποκαλούμενος Πλήθων, γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη από μάλλον επιφανή οικογένεια. Η νεότητά του είναι σχεδόν παντελώς άγνωστη. Γνωρίζουμε μόνο ότι κάποια στιγμή φτάνει στην πρωτεύουσα του Μεγάλου Τούρκου και μαθητεύει υπό έναν επίσης ελάχιστα μνημονευόμενο Εβραίο, ονόματι Ελισαίο.
Στην Αδριανούπολη θα περάσει ικανό χρόνο μέχρις να επιστρέψει στην Κωνσταντινούπολη κι από κει να μεταβεί οριστικά στο Μυστρά ενώ ο δάσκαλος του θα καεί στην πυρά, ως υποστηρικτής φιλελεύθερων και μεταρρυθμιστικών ιδεών.

Αν περπατήσεις ξυπόλητος στην κοιλάδα του Ευρώτα, αν ανέβεις τα μονοπάτια του Ταΰγετου κι αν είσαι γνώστης του αρχαίου κόσμου, τότε αυτός ξυπνά και σε στοιχειώνει.
Κι ο Γεμιστός γέμισε από τέτοια φαντάσματα. Φαντάσματα των βιβλίων και των ερειπίων. Φαντάσματα του ημίφωτος και του νου.

Μια μέρα ένα φάντασμά του με την όψη του Πλάτωνα του παίρνει την ψυχή. Οριστικά. Κι από τότε ως το τέλος της ζωής του αρνείται το Χριστό και προσκυνά ξανά το Δία και σκέφτεται σαν τον Πλάτωνα.
Πλάτων – Πλήθων,όχι τυχαία.

burningbooks.jpg


Δεν κρύβεται αλλά και δεν ξανοίγεται. Διδάσκει τα πιστεύω του κ ι η αφρόκρεμα των διανοουμένων της εποχής τον ασπάζεται. Στην Φεράρα και στη Φλωρεντία, που τον έχουν καλέσει να συμμετάσχει στη σύνοδο για την ένωση των εκκλησιών, αυτός μαζεύει γύρω του τα φυντάνια που αργότερα θα γίνουν η αναγέννηση και τους διδάσκει τον Πλάτωνα. Ο μαθητής του Βησσαρίων θα γίνει καρδινάλιος της καθολικής εκκλησίας και θα τον στηρίζει μέχρι τέλους ενώ θα μείνει στην Ιστορία για τη Βιβλιοθήκη του που περισώζει μεγάλο μέρος της αρχαίας γραμματείας.

Πίσω στο Μυστρά, ο Πλήθων συντάσσει μνημόνια προς το Δεσπότη που τον καλεί να αναμορφώσει το στρατιωτικό και οικονομικό σύστημα του Δεσποτάτου. Και συνεχίζει να διδάσκει και να μελετά. Μέχρι τέλους..

Όσο αφελή και ρομαντικά να μοιάζουν αυτά, φέρνουν στην επιφάνεια το ίδιο ερώτημα: Πόσο ένας άνθρωπος μπορεί να διαφέρει; Πόσο τον αντέχουν; Και τι τίμημα πρέπει να πληρώσει;

Το τίμημα του Πλήθωνα ήταν ο μεταθανάτιος διωγμός μέχρι εξαλείψεως του πνευματικού του έργου. Και το έργο του σύντομα ακολουθεί ο τόπος του κι οι ελπίδες του.

Αλλά ήταν στ’ αλήθεια τρελός όταν κήρυττε ότι οι Έλληνες πρέπει να βασιστούν μόνο στις δικές τους δυνάμεις για ν’ αντιμετωπίσουν την εξωτερική απειλή και την επερχόμενη λαίλαπα; Είναι τρελός όταν ζητάει να καταργηθεί ο μισθοφορικός στρατός και να γίνει στρατός κληρωτών; Είναι τρελός όταν ζητάει να θεωρείται ελεύθερο αγαθό η γη που λυμαίνονται οι φεουδάρχες και να την καλλιεργεί όποιος έχει τη δύναμη και το επιθυμεί; Είναι τρελός όταν αποκηρύσσει το μοναχισμό που μειώνει τον πληθυσμό και προσφέρει ραχάτικη ασφάλεια σε καιρό κινδύνων; Είναι τρελός, τελικά, που πιστεύει ότι πίσω από την κακοδαιμονία κρύβεται η ορθόδοξη εκκλησία κι η θρησκεία; Και μήπως τα γεγονότα τον δικαιώνουν; Γιατί, ας πούμε, ο Γεννάδιος Σχολάριος, ο φλογερώτερος διώκτης του, ο άνθρωπος που έκαψε το μοναδικό αντίτυπο των “Νόμων” του, γίνεται Πατριάρχης της αλωθείσας Κωνσταντινούπολης;

Τελικά το σπορ της καύσης βιβλίων ένα καταφέρνει: ο Σάρουμαν ανοίγει την κερκόπορτα κι ο Σώρον γίνεται πορθητής.

Advertisements

Single Post Navigation

9 thoughts on “Καίγοντας βιβλία

  1. Ευχαριστουμε δασκαλε.να δουμε ποσα ακομα θα με μαθεις απο το ποστ-ο σου

  2. @Mirandollina

    Είχες δίκιο. Διέγραψα την αναφορά. Θυμόμουν λάθος λόγω ενός περίεργου παιχνιδιού του μυαλού: o Woodhouse έχει γράψει ένα βιβλίο για τον Πλήθωνα που λέγεται The last of the Helenes κι όταν το είχα διαβάσει είχα κάνει τη σκέψη μέσα μου, «Ναι, αλλά ο πρώτος νεοέλληνας». Η ανάμνηση αυτή ακολούθησε την υπόγεια διαδρομή της και βγήκε εδώ με άλλη μορφή.

    @markos δεν ξέρω πολλά για τον Ιουλιανό και δεν έχω διαβάσει τίποτα που να του αποδίδεται. Πάντως με γοητεύει η ιστορία του όπως κι όλες που κάποιος προσπαθεί να επιτύχει το ανέφικτο.

    @CD
    Η ιδέα για το ποστ μου ήρθε από το θόρυβο για τον Κώδικα ΝταΒίντσι. Προσπάθησα να καταλάβω γιατί μερικά ειδικά βιβλία επισύρουν τέτοια μήνι, ενώ άλλα εξίσου ‘βλάσφημα’ όχι και δεν βρήκα απάντηση. θυμήθηκα όμως αυτή την ιστορία και την έβαλα στο … πληκτρολόγιο

  3. mirandolina
    φυσικά και τον διάβασα τον Ιουλιανό, και θάπρεπε να διδάσκεται και στα σχολεία όχι μόνο για τη συνσεισφορά του στις μιαθραϊκές και νεο-πλατωνικές ιδέες αλλά κυρίως για την ανεκτικότητά του απέναντι στους χριστιανούς, τους ιδεολογικούς του αντιπάλους

  4. Μ’ αρέσει πολύ που φέρνεις στην επιφάνεια όλες αυτές τις παλιές ιστορίες. 🙂

  5. επί τέλους γράφτηκε κάτι γι αυτόν τον απίστευτο οραματιστή που τον καταδίωξαν για το αυτονόητα σωστό, να αναβιώσει τα ιερά μας…
    πόντικα νομίζω ότι κάτι πρέπει να γραφτεί και για τον άλλο μεγάλο, τον γλυκύτατο αυτοκράτορα, τον Ιουλιανό τον Μέγα

  6. Εχω μπολικες ενστάσεις, θεωρείς ως δεδομένα πράγματα αμφιλεγόμενα, αλλά δεν μας πραζ αυτό. Μας πραζ που, νομίζω, υπάρχει κι ένα λάθος. Αυτό το «πρώτος χρησιμοποίησε τον όρο έλλην» — το Έλλην και το «βασιλεύς των Ελλήνων» στον αυτοκρατορικό τίτλο, μάλιστα, επανεμφανίζεται επίσημα και με σημαίες και με ταμπούρλα τον 11ο αιώνα.

    (Μπορεί να σφάλλω, αλλά έχω παρατηρήσει πως, οι φιλόσοφοι όταν διαφωνούν, μισούνται βαθιά — διαχρονικώς διαπιστωμένο. Δεν είναι, δηλαδή, θέμα φιλοσοφιών – προσωποκεντρική εναντίον ατομοκεντρικής – όσο θέμα πάθους)

    Μάρκο, τον διάβασες τον Ιουλιανό; μέτριος ήταν ο καϋμένος — όχι και μέγας! κρίμα, δηλαδή, για τους δασκάλους που είχε.

  7. @Mirandolina
    Τιμή μας οι παρατηρήσεις σας κυρία μου. Δεν είμαι ιστορικός ούτε φιλόσοφος. Γράφω απο μνήμης κι ελέγχω λίγο αυτά που λέω. Πιο πολύ μ’ ενδιαφέρει η ιστορία (the story, not the history) παρά οι ερμηνείες της.
    Τη συγκεκριμένη ένστασή σου όμως θα την ερευνήσω και θα επανέλθω

  8. Δεν μπορώ να σκεφτώ κάτι πιο σκοταδιστικό από τη δολοφονία (ναι, δολοφονία) των βιβλίων.

    Τελειώνοντας το 1984 του Όργουελ, τα βιβλία δολοφονούνται αφού πρώτα «βιαστούν». Γιατί μόνο ως βιασμός μπορεί να χαρακτηριστεί η σχεδιαζόμενη, από τον Μεγάλο Αδελφό, «ιδεολογική μετάφραση» των μεγάλων έργων του παρελθόντος και η προσαρμογή τους στα μέτρα της «νέας τάξης πραγμάτων».

    Και στο Φαρενάϊτ 451 του Ρέϋ Μπράντμπερυ, έχουμε την εν ψυχρώ δολοφονία των βιβλίων.

    Τα καθεστώτα που έκαψαν βιβλία (στα πιο πάνω μυθιστορήματα) ήταν ολοκληρωτικά. Η Χούντα στην Ελλάδα (που έκαψε βιβλία επίσης) ήταν ολοκληρωτικό καθεστώς. Ο Κούβελας στη Θεσσαλονίκη έκαψε βιβλία σε χώρα δημοκρατική. Και δεν εκτελέστηκε προς παραδειγματισμόν στην Πλατεία Αριστοτέλους.

    Όποιος σκοτώνει τη γνώση, την όποιας μορφής γνώση, για μένα είναι το ίδιο υπεύθυνος και υπόλογος σαν να έχει εκτελέσει ανθρώπους.

    Εξαίρετο ΚΑΙ αυτό το ποστ Χαρτοπόντικα, απόλαυση ανάγνωσης στο μπαλκόνι της Επιδαύρου με τον σαββατιάτικο καφέ.

    Ευχαριστώ.

  9. Το κάψιμο των βιβλίων και το κυνήγι της διαννόησης είναι εργαλεία που έχουν χρησιμοποιηθεί τόσο από τους αριστερούς (Κίνα, Σοβιετική Ένωση), όσο και από τους δεξιούς (δικτατορικά καθεστώτα με Αμερικανική υποστήριξη, ναζί), πολύ περισσότερο σε σχέση με την Εκκλησία.
    Υπάρχει βέβαια και η άλλη πλευρά του σκοταδισμού, η κατευθυνόμενη διαννόηση που τη συναντάμε τόσο στη χώρα μας όσο και στο εξωτερικό.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: