Χαρτοπόντικας

Γραφές κι αναγνώσεις

Το κατά Αντίμπ ευαγγέλιον

Πριν έξη χρόνια, σ’ ένα κατά τ’άλλα πικρό ταξίδι στην Κυανή Ακτή, βρέθηκα με περιφέρομαι στα δρομάκια της Αντίμπ (παραφθορά του Αντίπολις λένε, από τηνΟ Νίκος Καζαντζάκης αρχαία ελληνική αποικία).

Εκεί, σε μια μικρή πλατεία, στη μέση περίπου που δρόμου που διατρέχει το παραθαλάσσιο τείχος, είδα με μεγάλη μου έκπληξη, πως η πλατεία είχε πάρει το όνομά της από το Νίκο Καζαντζάκη.

Είχα απορήσει και αισθανθεί περήφανος, που μια μικρή γαλλική πόλη τιμούσε τον έλληνα συγγραφέα. Δεν θυμόμουν πως είχε μείνει και συγγράψει εκεί στα τέλη του 40 και στις αρχές του πενήντα, παρότι ανακάλυψα εκ των υστέρων ότι το είχα διαβάσει στον Πρεβελάκη («Ο Ποιητής και το Ποίημα της Οδύσσειας«).

Στην Αντίμπ ο Καζαντζακης έγραψε πολλά γνωστά μυθιστορήματά του, μεταξύ των οποίων τα: Ο Χριστός ξανασταυρώνεται, Ο Αλέξης Ζορμπάς και ο Καπετάν Μιχάλης.

Αναφέρω τα παραπάνω με αφορμή τη σημερινή επέτειο του θανάτου του Καζαντζάκη (49 χρόνια κλείνουνε, από το 1957) όχι τόσο σαν είδος φιλολογικού μνημόσυνου όσο γιατί νομίζω ότι κάπως έτσι, μια μικρή άγνωστη πλατεία σε μια μακρινή πόλη, τείνει να γίνει κι η μνήμη του. Κι υπάρχουν λόγοι γι αυτό.

Ο Καζαντζάκης πάντα εξέγειρε βίαια συναισθήματα, είτε παράφορης, αφοσίωσης είτε μίσους.

Στην εφηβεία μου μπορώ να πω ότι διατελούσα υπό την υπνωτική επιρροή του άστρου του. Λίγο μετά την μεταπολίτευση (τότε ήμουν έφηβος, για τους μη παρεπιδημούντας την Ιερουσαλήμ :)), ο Καζαντζάκης γνώρισε νομίζω τη μεγαλύτερη αποδοχή που βρήκε ποτέ στον τόπο του. Θέλεις έφταιγε το αριστερό πνεύμα των καιρών που οικειοποιείτο τιην μαρξιστική του περίοδο (τις μέρες στο Βερολίνο στον κύκλο της Ρόζας Λούξεμπουργκ, ή τα ταξίδια του στη Μόσχα και τη στράτευσή του στην ιδέα της δημιουργίας ενός νέου κόσμου); Θέλεις πάλι γιατί το παλαιό κατεστημένο,παλάτια, εκκλησίες, συνταγματάρχες, είχαν σταθεί πολέμιοί του και ξαφνικά το αντιλήφθηκαν όλοι όσοι είχαν ξυπνήσει αντιστασιακοί; Πάντως τα έργα του, οι γνωστοί δεμένοι με μπορντώ χρώμα τόμοι, ήταν κάτι σαν ισχυρό νόμισμα στον κόσμο του βιβλίου.

Μετά τα μέσα του ογδόντα, νομίζω, όταν πιά και τα σχετικά σήριαλ άρχιζαν να ξεχνιούνται, ο Καζαντζάκης ξεχάστηκε. Διάφοροι διανοούμενοι με προεξάρχουσες γυναίκες που γνώρισε, είχαν φροντίσει να παρουσιάσουν μια δυσάρεστη εικόνα του: Η Γαλάτεια, πρώτη γυναίκα του, η Έλλη Αλεξίου, η Λιλή ζωγράφου κ.α. Θυμάμαι επίσης το Βασίλη Βασιλικό σε μια ραδιοφωνική εκπομπή να δηλώνει πόσο τον αντιπαθούσε, και τον συνομιλητή του (που δεν θυμάμαι πια) να συμφωνεί.

Αλλά η γνώμη των διανοουμένων λίγο μετράει για τη λήθη. Νομίζω ότι έχουν φταίξει άλλα πράγματα.

Και καταρχήν η γλώσσα.

Ο Ν.Κ. στάθηκε μέχρι τέλους οπαδός μια μάλλον ακραίας μορφής δημοτικής, γεμάτης με λέξεις δυσεύρετες (που εκείνος επιμελώς αποθησαύριζε στις περιηγήσεις και επαφές του) που ακούγεται στουν νεώτερους το ίδιο ή και περισσότερο ξένη από την καθαρεύουσα του Παπαδιαμάντη. Το να διαβάσει κανείς σήμερα την Οδύσσειά του είναι μια οδύσσεια από μόνο του!
Μετά ήταν η θεματολογία του και οι ήρωές του. Στο έργο του Καζαντζάκη δεν βρίσκεις χαρακτήρες με τους οποίους εύκολα μπορείς να ταυτιστείς. Οι κύριοι χαρακτήρες των βιβλίων του δεν είναι καν ανθρώπινοι. Μπορούν να χρησιμέψουν για ινδάλματα, προφήτες και πρότυπα ηρωϊκού ανθρώπου, αλλά δεν είμαστε μεις. Στην αντιηρωϊκή και σκεπτικιστική στάση του τωρινού αναγνώστη μοιάζουν παράτεροι, too much of a good thing.

Τέλος, είναι κι η περίφημη φημολογία ότι δεν είχε σχέσεις με γυναίκες. Ο ίδιος, παρότι παντρεμένος δυό φορές, θεωρούσε εαυτόν ασκητή. Περισσότερα επί του θέματος δεν ξέρω και όσα είχα διαβάσει τα έχω ξεχάσει πια. Αλλά σίγουρα, βιβλία που το σεξ εμφανίζεται ως ανασταλτικό στην πνευματική πορεία, δεν θα έλεγα ότι γίνονται ακριβώς μπεστ σέλλερ στις μέρες μας.

Τελικά αξίζει ο Κρητικός;

Κατά την ταπεινή μου γνώμη πολύ. ´Οχι όμως στα προφανή. Η αξία του Καζαντζάκη έγκειται στο παράδειγμα του.

Εξηγούμαι. Το πρόβλημα της ελληνικής πνευματικής και κοινωνικής ζωής είναι ο επαρχιωτισμός της.

Τι σημαίνει επαρχιωτισμός; Θα το πω με ένα παράδειγμα.

«Στο χωριό μου έχουμε τα καλύτερα κορίτσια, την πιο όμορφη θάλασσα και το θεϊκώτερο κρασί.»

Στα όρια μιας τέτοιας συμπεριφοράς εξαντλείται η σύγχρονη ελληνική πνευματικότητα.

Ο Καζαντζάκης ήταν ακριβώς το αντίθετο. Δεν ζούσε μόνο στην Ελλάδα, κυριολεκτικά και μεταφορικά. Δεν συναναστρεφόταν μόνο τους Έλληνες ομοίους του. Δεν αντλούσε όραμα μόνο από τις ελληνικές παραδόσεις (Βλέπε «Βούδας«, «Φτωχούλης του Θεού» κ.α.) . Το σύνορο του πνευματικό του ορίζοντα δεν ήταν στα καφέ του Κολωνακίου και στα μπαρ της Μυκόνου.

Ο Ν.Κ. ήταν κοσμοπολίτης. Δεν είναι τυχαίο ότι είναι ο πιο μεταφρασμένος έλληνας συγγραφέας.

Αυτό τον κοσμοπολίτη πρέπει να τίμησαν οι Γάλλοι της Αντίμπ. Γιατί μεγάλος όποιος μιλάει για όλους τους ανθρώπους του τόπου του, αλλά μεγαλύτερος αυτός που μπορεί να γίνει φωνή για όλο τον κόσμο.

Το θεωρώ άκρως συμβολικό δε, το ότι πρέπει να είναι ο μόνος έλληνας, που θάφτηκε εκτός νεκροταφείου, πάνω στα Βενετσιάνικα τείχη, στην ντάπια Μαρτινέγκο στο Ηράκλειο.


Advertisements

Single Post Navigation

21 thoughts on “Το κατά Αντίμπ ευαγγέλιον

  1. Χαρτοπόντικα μπράβο!
    Εξαιρετικό το αφιέρωμα και ιδιαίτερα η αφορμή που πήρες απ’ την πλατεία στην Αντίμπ.

  2. Μετά την μεταπολίτευση διψούσαμε (ώς πιτσιρικάδες) για να γνωρίσουμε ότι μας είχανε στερήσει!

    Την πατήσαμε, διότι πέσαμε με τα μούτρα στο ψητό και Undeberg ή επι το λαϊκώτερον σόδα δεν υπήρχε για να πιούμε αφού χρειάζοταν να χωνεψουμε τον επαρχιωτισμό μας και όχι να τον ξεράσουμε όπως γίνεται και επι των ημερών μας.

    Ο Καζαντζάκης δεν μπορούσε να μην είναι κοσμοπολίτης.Ακόμα κι ένας ερημίτης χρειάζεται να χωνέψει πρώτα τον επαρχιώτισμό του και μετά να μιλήσει ή να γράψει για τον τόπο του, δηλαδή τον εαυτό του!

  3. Για το κείμενο αυτό το μόνο που μπορώ να σχολιάσω είναι:

    κλαπ κλαπ κλαπ κλαπ κλαπ

    🙂

  4. @alepou Ευχαριστώ αλεπουδίτσα!

    @Γεώργιος Χοιροβοσκός Συμφωνώ ότι χρειάζεται κανείς να χωνέψει πρώτα τον επαρχιωτισμό του για να γράψεις για τον τόπο-εαυτό, Το αναπότρεπτο στην περίπτωση Καζαντζάκη δεν το καταλαβαίνω. Θα μπορούσε κι αυτός να καθόταν στα επαρχιώτικα αυγά του όπως τόσοι. Δεν το έκανε και γι αυτό τον τιμώ.

    @mpampakis Αν κλαπ κλαπ τότε υπόκλιση θεατρική 🙂

  5. ο δεύτερος έλληνας εκτός νεκροταφείου είναι ο αντίστοιχα μεγάλος Σκαρίμπας.

    Έτυχε να δω μια εκπομπή στην τηλεόραση πριν χρόνια που μεταξύ άλλων κάποιος παντελώς άγνωστος κριτικός έλεγε με στόμφο πως το συγγραφικό έργο του Καζαντζάκη είναι λίγο πού σήμερα άχρηστο (κακό ίσως) και αδιάβαστο.

    Σε κάθε περίπτωση ίσως να έχεις δίκαιο για τους λόγους της ‘πτώσης΄του καζαντζάκη που ίσως να είναι και αντίστοιχη με την πτώση του Θεού/Σικελιανού.

    Η αλήθεια είναι πως δεν έχουμε γενικά καλή ‘μνήμη’ σαν λαός.

  6. @Βασιλειος Δεν το ήξερα αυτό για τον Σκαρίμπα. Κι εγώ από τηλεόραση το είχα ακούσει για τον Καζαντζακη κι εκ των υστέρων σκέφτομαι κι άλλους που έχουν ταφεί εκτός, τον Βενιζέλο πχ. αλλά η τελετή η ταφή δεν πρέπει να είχε γίνει αρχικά εκεί. Λέω τώρα…

  7. ο σκαριμπας ειναι θαμμένος έξω από το κάστρο καρα μπαμπα, με θεα όλη την Χαλκίδα. νομίζω είναι αντίστοιχο με τον Καζαντζάκη.

  8. Φίλε Χαρτοπόντικα, ξεκινώ χωρίς τα τυπικά μπράβο κλπ.
    – Το μότο που διάλεξα για το μπλογκ μου είναι παράφραση του Καζαντζάκη : Μικρή ανάσα η ζωή μας, μα προφταίνουμε. Το άλλαξα λίγο, μόνο για να το κάνω δεκαπεντασύλλαβο.

    – για τους λόγους που παραθέτεις ως αιτίες της λήθης, έχω την άποψη ότι το θέμα σηκώνει μια τεράστια συζήτηση που θα πρέπει να καλύψει πολύ ευρύτερα ζητήματα.

    – Δεν νομίζω ότι φταίει η ακραία δημοτική του.

    Δεν νομίζω ότι φταίει η θεματολογία του. Ούτε οι χαρακτήρες στα έργα του. Οι λογοτεχνικοί ήρωες δεν είναι πρωταγωνιστές του σινεμά για να ταυτίζεται κανείς μαζί τους. Ας φέρουμε στο μυαλό μας τους πιο γνωστούς χαρακτήρες της παγκόσμιας λογοτεχνίας κι ας αναρωτηθούμε αν εκτιμήσαμε τη λογοτεχνική αξία των έργων επειδή ταυτιστήκαμε μαζί τους !

    Και σίγουρα δεν φταίει η φημολογία για την προσωπική του ζωή. Αντιθέτως, με τα σύγχρονα κριτήρια, θα έπρεπε να τον εκτοξεύσει και να τον κρατήσει στο προσκήνιο, ειδικά σήμερα που η ελληνική κοινωνία έχει σημαντικά ( αλλά όχι αρκετά, βεβαίως ) βήματα προόδου σε τέτοια θέματα.
    Θυμάμαι μια δήλωση της δεύτερης γυναίκας του, της Ελένης ( στην οποία μιλούσε πάντα στον πληθυντικό ! ), για το πως πείστηκε να δεχθεί την πρόταση γάμου που της έκανε. » Σας διαβεβαιώ ότι μαζί μου δεν θα πλήξετε ποτέ !» της είχε πει. Και δεν έπλξε ποτέ, κατά δήλωση της.

    – Ας ψάξουμε αλλού για τις αιτίες. Δεν ισχυρίζομαι ότι τις γνωρίζω. Αλλά δεν πιστεύω ότι οι πιο σημαντικές είναι αυτές που αναφέρεις. Υποθέτω, π.χ, ότι αν είχε βραβευθεί με το Νόμπελ δεν θα κάναμε αυτή τη συζήτηση σήμερα.

    – Τέλος, επειδή μπήκα απότομα και με πάθος, επανορθώνω με ένα πολύ μεγάλο μπράβο για το αφιέρωμα σου στη μνήμη του μεγάλου Κρητικού.

  9. @Kasianos Σ’ ευχαριστώ κι ωραίο το μότο που διάλεξες.

    Δεν κατέχω καμιά υπερβατική αλήθεια γύρω από τον Καζαντζάκη. Γνώμες λέω κι εντυπώσεις. Σωστές ή λάθος; Ποιός ξέρει. Και να σου πω κάτι; Δεν με πολυενδιαφέρει κιόλας. Δεν είμαι φιλόλογος. Η αλήθεια που με ενδιαφέρει είναι η προσωπική αλήθεια έτσι πως την βιώνει κανείς ακόμα και σε αναντιστοιχία με τα γεγονότα.
    Μόνο για το θέμα της ταύτισης διαφωνώ ισχυρά. Εγώ ταυτίζομαι πάντα με του ήρωες των έργων που διαβάζω. Η ταύτιση δεν είναι να νομίζεις ότι είσαι εσύ, αλλά να αναπλάθεις τα συναισθηματά τους. Να στω πω αλλιώς: έχω νοιώσει τις τύψεις και την ενοχή του Ρασκόλνικωφ και τη συναόλουθή του λύτρωση χωρίς να κάνω φόνο.

  10. Φίλε Χαρτοπόντικα,
    Καταρχήν, έθεσες πολύ ωραία τα περί ταύτισης. Το παράδειγμα εύστοχο. Ετσι όπως το εννοείς το υιοθετώ κι εγώ.
    Ούτε εγώ είμαι φιλόλογος βέβαια. Ούτε εγώ διαθέτω – ή ισχυρίζομαι ότι διαθέτω – υπερβατικές αλήθειες για τον Καζαντζάκη ( και το τόνισα γράφοντας ότι δεν γνωρίζω τις αιτίες της λήθης ) ή για οτιδήποτε άλλο.
    Και συμφωνώ απόλυτα για την προσωπική αλήθεια του καθένα.
    Τη γμώμη μου κατέθεσα, μαζί με την εκτίμηση μου για την πρωτοβουλία σου να γράψεις αφιέρωμα στη μνήμη του μεγάλου Κρητικού.

  11. @κασιανός Δεν υπάρχει παρεξήγηση. Απλώς αφορμή να πω κι άλλα δυο πράγματα 😉

  12. Πολύ, πολύ ωραίο ποστ (και ο τίτλος…!)!

  13. @lemon Ευχαριστώ λεμονάκι 🙂

  14. Πως την πάτησα έτσι βρε… Αφού ήμουν σίγουρος, ότι ο κύριος στη γωνία μου είπε να στρίψω δεξιά…

  15. Ο Καζαντζακης δεν εχει περιπεσει
    στη ληθη. Υπαρχει η Διεθνης Εταιρεια Φιλων Ν.Καζαντζακη με περιπου 4000 μελη και παραρτηματα απο την Γενευη μεχρι τη Μοζαμβικη που διοργανωνει καθε χρονο πολλες εκδηλωσεις και εκδιδει την εξαμηνιαία γαλλοφωνη επιθεωρηση «Le regard Cretois»(«Η Κρητικη Ματια».

    Για τα πενηντα χρονια απο το θανατο του μεγαλου Κρητικου η Εταιρεια το 2007 η εταιρεια ετοιμαζει πολλες μεγαλες εκδηλωσεις σε ολο τον κοσμο (στην Ελλαδα αναμεσα στα αλλα, δυο διεθνη συνεδρια και ενα ταξιδι στα μερη οπου εζησε ο Καζαντζακης.

    Ειναι αληθεια ομως οτι τα βιβλια του δεν διαβαζονται οπως παλαιοτερα.

  16. Kαι δυο υποσημειωσεις:
    α)Ο Καζαντζακης εζησε στην Αντιμπ
    απο το 1948 μεχρι το θανατο του το 1957. Το σπιτι του, το «κουκουλι»οπως το αποκαλουσε ηταν σην πλατεια Βas Castelet οπου το 2005 ο Δημος της Αντιμπ τιμησε τη μνημη του ζευγους Καζαντζακη σε μια τελετη που οργανωσε η Διεθνης Εταιρεια.

    β)Στην Αντιμπ που ο Καζαντζακης αγαπουσε πολυ γιατι του θυμιζε την Ελλαδα εγραψε πολλα απο τα τελευταια του μυθιστορηματα αλλα
    οχι τον Ζορμπα. Αυτος, το πιο «αναλαφρο» ισως απο τα εργα του γραφτηκε στα μαυρα χρονια της Κατοχης στην Αιγινα οπου ζουσε τοτε.

  17. @Antifonitis Πολύ ενδιαφέροντα τα στοιχεία σου αλλά δεν μπορώ να μην επισημάνω την εξής αντίφαση:
    «Ο Καζαντζακης δεν εχει περιπεσει στη ληθη. » και «Ειναι αληθεια ομως οτι τα βιβλια του δεν διαβαζονται οπως παλαιότερα»

  18. Χαρτοποντικας:

    Δεν νομιζω οτι υπαρχει αντιφαση.
    Αλλο «Ο Καζαντζακης ξεχαστηκε» κι
    αλλο δεν διαβαζεται τοσο πολυ οσο παλια.

    Αλλα δεχομαι το γενικοτερο πνευμα του post
    οτι ο Καζαντζακης σημερα δεν εχει τη θεση στην
    «πνευματικη πιατσα» που ειχε παλαιοτερα.

    Θελω μονο να προσθεσω οτι ο Καζαντζακης δεν διαβαστηκε ποτε σε βαθος και ουσιαστικα.

    Χαρακτηριστικο το οτι ο ιδιος θεωρουσε τον ευατο του πρωτιστως ποιητη και εργο της ζωης
    του την Οδυσσεια αλλα ολοι τον ξερουν ως μυθιστοριογραφο.

    Για να μην πω ποσοι εχουν διαβασει τα λιγοτερο γνωστα εργα του, το θεατρο του κτλ.

    Παντως και για να ευθυμησουμε λιγο, ειχε δικιο η Λαιδη Αντζελα που οταν την ρωτησαν
    ποιος ειναι ο αγαπημενος της ποιητης απαντησε …ο Καζαντζακης!

  19. @Antifonitis Παίζουμε λίγο με τις λέξεις εδώ αλλά δέχομαι την παρατήρηση. Και συμφωνώ ότι δεν διαβάστηκε ποτέ ουσιαστικά και σε βάθος κι ότι θεωρούσε εαυτόν ποιητή κι έργο ζωής την Οδύσσεια. Δεν ξέρω αν τον θεωρώ εγώ ποιητή. Κι η Οδύσσεια όσο και άθλος αν είναι, είναι ένα έργο κλεισμένο στον εαυτό του. Σε ποιόν απευθύνεται; Υπάρχει κοινό στον 20ο ή στον 21ο αιώνα για επική-φιλοσοφική ποίηση; Δεν νομίζω. Το ενδιαφέρον στον Καζαντζάκη δεν είναι να τον αντιμετωπίζει κανείς σα λογοτέχνη της μιας ή της άλλης κατηγορίας αλλά σαν ένα άνθρωπο που προσπάθησε να χωρέσει την υπαρξιακή αγωνία του σε κάποια σχήματα λογοτεχνίας μεταξυ άλλων. Όμως η αναζήτηση και η αγωνία του είναι υπέρτερα του έργου του. Γι αυτό κατ’ εμέ το κυριώτερο έργο του είναι η ζωή του.

  20. Και η αγωνια του οπως και το εργο του και η ζωη του προσθετω οτι μπορουν να κατανοηθουν καλυτερα μεσα απο μια ψυχαναλυτικη ματια και ελπιζω μεσα στο 2007 με αφορμη την επετειο να γινει κατι τετοιο.

  21. @Antifonitis Κάτι μου λέει ότι έχεις σκοπό να συμβάλεις σ’αυτή τη διαδικασία 😉

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: