Χαρτοπόντικας

Γραφές κι αναγνώσεις

Η πλάνη του τέλειου Λεξικού

Διαβάζω ένα πολύ ενδιαφέρον και απολαυστικό βιβλίο αυτές τις μέρες: την Τέχνη του Στίχου, του Χόρχε Λουίς Μπόρχες (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης). Πέραν του περιεχομένου, βρίσκω και το περιέχον απολαυστικό: το σκληρό εξώφυλλο, τη γραμματοσειρά, τους τίτλους των κεφαλαίων με κεραμιδί χρώμα στο κάτω μέρος κάθε δεξιάς σελίδας, τη μια μικρή συνοδευτική  φιοριτούρα κ.α.

Το βιβλίο είναι μια σειρά διαλέξεων που δόθηκαν στα πλαίσια των διαλέξεων Norton στο Harvard το 1967 και παρέμειναν ανέκδοτες μέχρι το 2000!

Η απόλαυση της ανάγνωσης του βιβλίου είναι τριπλή:

α. Το πνεύμα του Μπόρχες περιφέρεται σαν πνεύμα θεού επάνω των υδάτων της ποιητικής δημιουργίας και με λέξεις – δημιουργικές προσταγές εισάγει χωρίς να δογματίζει στο θέμα της ποίησης.

β. Η επιλογή των παραδειγμάτων του γίνεται από την παγκόσμια λογοτεχνία (εν τάξει η Δύση έχει την πρωτοκαθεδρία, αλλά δεν αγνοούνται Ισλάμ, Κίνα, Ινδία κ.α.) και μάλιστα από έργα παλιά ως αρχαία. Εξ αιτίας αυτής της επιλογής ο αναγνώστης έρχεται αντιμέτωπος με αγγλικά, γαλλικά, ισπανικά, γερμανικά, παλαιοαγγλικά, κέλτικα, αραβικά, εβραϊκά κι ελληνικά αποσπάσματα γλωσσών στο πρωτότυπο (ευτυχώς συνοδευόμενα από μετάφραση) που το κάνουν ένα ευχάριστο αραβούργημα.

γ. Τελικά το βιβλίο μας μιλάει τόσο για τον στίχο όσο και για τον Μπόρχες και γι αυτό είναι μια ιδιότυπη πνευματική «αυτοβιογραφία».

Ο λόγος όμως που ξεκίνησα να γράφω αυτό το ποστ δεν είναι το βιβλίο αλλά κάτι που διάβασα σ’ αυτό και που βρήκα εξαιρετικά ενδιαφέρον.

Ο Alfred North Whitehead, ο συγγραφέας μαζί με τον Bertrand Russell του Principia Mathematica, αυτού του μνημειώδους έργου της φιλοσοφίας και της λογικής, είχε διατυπώσει την άποψη ότι ανάμεσα στις πολλές πλάνες υπάρχει κι η πλάνη του τέλειου Λεξικού, η πλάνη δηλαδή του να πιστεύει κανείς ότι για το κάθε τι που γίνεται αντιληπτό με τις αισθήσεις, για κάθε δήλωση, για κάθε αφηρημένη ιδέα, μπορεί να βρει κανείς ένα αντίστοιχο, ένα ακριβές σύμβολο, στο λεξικό!

Ως συνήθως ρίχνω στο ‘χαρτί’ μερικές χύμα ιδέες επί του θέματος, χωρίς καμιά επεξεργασία ή έρευνα:

Η πλάνη του τέλειου Λεξικού νομίζω έχει Εβραϊκή καταγωγή. Η διαδικασία της δημιουργίας του κόσμου με την επίκληση «Γεννηθήτω Φώς» στη Βίβλο είναι η πρώτη καταδήλωση της πίστης στην άρρηκτη σχέση του πράγματος με το όνομά του. Κι η γνώση του ονόματος δίνει στην Καμπαλά εξουσία επί του ονομαζόμενου. Το όνομα συνεπώς είναι ιδιότητα του πράγματος (=όντος), έχει σχέση με την αντικειμένική του υπόσταση και δεν είναι μια σύμβαση της ανθρώπινης γλώσσας και κοινωνίας. Άν είναι ιδιότητα του όντος, τότε κάθε όν έχει όνομα.

Όχι μακρυά, στον κόσμο του Ισλάμ, μιλάνε για τα 99 ονόματα του Θεού και το κρυφό εκατοστό με τις άγνωστες μυστικές ιδιότητες.

Τέτοιες αντιλήψεις έχουν περάσει και στον δυτικό κόσμο υπόγεια σαν νοοτροπεία (ρωτάς το γιατρό π.χ. γιατί πονάει ο λαιμός σου και σου λέει γιατί έχεις φαρυγγίτιδα(!) λες κι η επινόηση ενός ονόματος και απόδοσή του σ’ ένα σύμπτωμα να υποστασιοποιεί και μια ‘ασθένεια’) .

Η πλάνη του τέλειου λεξικού πάει ακόμα παραπέρα:  όχι μόνο ότι υπάρχει έχει όνομα, αλλά κι ότι υπάρξει θα μπορεί να ονομαστεί.

Ονομάζοντας αυτή την πεποίθηση πλάνη έχουμε προκαταλάβει διαθέσεις. Πρέπει όμως να θέσουμε το ερώτημα.

Είναι έτσι; Μπορεί κάθε τι να ονομαστεί;

Ο κοινός νους θα μας πει ναι. Ο ποιητικός νους (κι όταν λέω ποιητικός, εννοώ ο καλλιτεχνικός) όμως θα μας πει όχι. Γιατί; Γιατί ο ποιητικός νους υπάρχει ακριβώς για να καταδεικνύει ότι δεν μπορεί να ονομαστεί. Μπορούμε να φανταστούμε τον έρωτα που νοιώθει ο κάθε άνθρωπος όμοιο με τον έρωτα του άλλου, ή με του ίδιου του εαυτού του σε διαφορετικό χρόνο; Προφανώς όχι. Κι όμως το όνομα είναι κοινό. Είναι λόγοι οικονομίας ή αδυναμίας που επιβάλουν κάτι τέτοιο; Πιστεύω αδυναμίας. Μέσα στη γλώσσα μπορούν να υπάρξουν μόνο τόσες γλωσσικές κατασκευές όσες κρίνονται απαραίτητες για την κοινή συνεννόηση και στα όρια που μπορεί να αγγίξει το συλλογικό κι ατομικό ανθρώπινο μνημονικό.

Οι ανθρώπινες καταστάσεις όμως και βιώσεις είναι υπερσύνολο αυτού του γλωσσικού πλήθους. Ευτυχώς. Γιατί αν δεν ήταν  θα μπορούσαμε να χρησιμοποιήσουμε μοναδικές λέξεις για μοναδικές καταστάσεις που μόνο ένας άνθρωπος αντιλαμβανόταν. Κάτι τέτοιο όμως δεν  θα είχε νόημα και σκοπό.  Ο εκφέρων το μοναδικό όνομα δεν θα μπορούσε να επικοινωνήσει τίποτα μ’ αυτό αφού μόνος αυτό θα  το γνώριζε.

Ο ποιητικός νους όμως μπορεί να επικοινωνήσει με άλλα μέσα αυτό που δεν μπορεί μονοσήμαντα να κατονομαστεί. Μπορεί να κάνει χρήση λέξεων που  δεν κατονομάζουν μεν,  αλλά κατά περίσταση και συνθήκη σημειοδοτούν, εγείρουν συναισθήματα, ανακαλούν παραστάσεις κτλ έτσι που το ‘νόημα’ να γίνεται αντιληπτό δια του ‘συμπάσχειν’ κι όχι δι ενός προκαθορισμένου γλωσσικού συμβόλου. Και τελικά να επέρχεται συν-εννόηση.

Advertisements

Single Post Navigation

11 thoughts on “Η πλάνη του τέλειου Λεξικού

  1. μ’ αρεσει η προσέγγισή σου. Και όπως και το όλο απόλυτα αυστηρό σύστημα των Russel kai Whiutehead καταρρίπτεται από το θεωώρημα της μη-πληρότητας του Goedel κάτι αντίστοιχο θα μπορείς να έχεις και εδώ: υπάρχουν προτάσεις (και αισθήματα) οι οποίες δεν μπορούν να εκφραστούν με βάση τις λέξεις του τέλειου λεξικού.

    Όλο στα παράδοξα μου το πηγαίνεις, Επιμενίδη, κατάδικου και τώρα του κουρέα.

    Όσο για τον Μπόρχες ο άνθρωπος πρέπει να ήταν ο περισσότερο ‘διαβασμένος’ συγγραφέας που πέρασε ποτέ από την ανθρωπότητα.

  2. καλημερα συμ. Πολύ ενδιαφέρον το θέμα σου. Πάω να βρω το βιβλίο.

  3. Ως συνήθως συντονισμένοι. Και μένα με απασχολεί το ζήτημα των ονομάτων και δη των καβαλιστικών πεποιθήσεων ότι το όνομα συγκεντρώνει μέσα τη δύναμη του ίδιου του πράγματος. Τελικά όμως πιστεύω ότι το ανεπανάληπτο και η μοναδικότητα των συναισθημάτων ξεπερνά και ακυρώνει τις ίδιες τις λέξεις ή αλλιώς οι λέξεις αποκτούν πλέον προσωπικό νόημα

  4. @Basileios Το περίμενα ότι θα σ’ άρεσε το θέμα απ’ όσα έχω δει να γράφεις και να σχολιάζεις. Και, ναι, όλο στα παράδοξα το πάω τελευταία. Ίσως γιατί προσπαθώ να καταλάβω τις δικές μου αντιφάσεις και τα παράδοξα 🙂

    Για τον Μπόρχες συμφωνώ ανενδίαστα.

    @Καλημέρα Μπιλ. Δανείζουμε και βιβλία για να μην ξοδεύεστε 😉

    @markos-the-gnostic Είδες ε; Είναι ενδιαφέρον να ξέρεις ότι μπορείς να έρθεις σε επαφή και να επικοινωνήσεις το άφατο.

  5. Σκεφτόμουνα τα σημαίνοντα και τα σημαινόμενα κατά Saussure και άλλων επιφανών γλωσσολόγων κι όσα θυμάμαι ακόμα απ’ τη λίγη Γλωσσολογία που έκανα κάποτε στη σχολή. Συμφωνούμε να δίνουμε ένα όνομα σε ένα αντικείμενο. Συναποφασίζουμε μέσα από άγνωστες ίσως διαδικασίες να ονομάσουμε την καρέκλα καρέκλα. Αλλά πώς να ονομάσεις όλα αυτά που νιώθεις; Οι συναποφασισμένες λέξεις, πχ αγάπη, έρωτας κά είναι ανεπαρκείς και γενικές. Σε καμία περίπτωση δεν μπορούν να αποδώσουν λεκτικά το εύρος των συναισθημάτων μας κι ίσως και καλύτερα δηλαδή για να διατηρείται μια μαγεία.

  6. @alepou «Οι συναποφασισμένες λέξεις, πχ αγάπη, έρωτας κά είναι ανεπαρκείς και γενικές.» Είναι επαρκείς νομίζω για πρακτικούς σκοπούς αλλά για τη μέθεξη των ψυχισμών είναι ακατάλληλες. Αυτό προσπαθώ να πω. Ότι υπάρχουν άλλα μέσα στα οποία η γλώσσα δεν λειτουργεί ως σημαίνον παρά μόνο έμμεσα.

  7. Φυσικά και η σχέση σημαίνοντος-σημαινόμενου είναι συμβατική, Κάθε άλλη άποψη είναι μαγικο-θρησκευτικής προέλευσης. Αν ήταν μη συμβατική (δηλαδή το όνομα αποτελούσε εγγενή ιδιότητα του αντικειμένου) δεν θα υπήρχε ποίηση, δεν θα υπήρχε τέχνη…όλα θα μπορούσαν να κατανοηθούν αρκεί να ονομάζοντο…

  8. @bebelac Αρα .. συμφωνείς 🙂

  9. Ε, βέβαια!!!

  10. Ναί, είναι ένα πολύ ενδιαφέρον βιβλίο. (Και όντως καλαίσθητο).

  11. @το θείο τραγί Τι φοβερό όνομα που έχεις επιλέξει! Καλωσήρθες

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: